SÖZCÜKLER ARASI ANLAM İLİŞKİLERİ
1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Kelimeler
Yazılışları ve okunuşları farklı olmasına rağmen aynı anlamı taşıyan sözcüklerdir. Bu tür sözcükler birbirlerinin yerine kullanılabilir. Eş anlamlılık çoğunlukla Türkçe sözcüklerle dilimize yabancı dillerden girmiş sözcükler arasındadır.
Örnek
» siyah – kara » cevap – yanıt » kalp – yürek – gönül » kelime – sözcük » ileti – mesaj » özgün – orijinal » dil – lisan » bellek – hafıza » uygarlık – medeniyet » al – kırmızı » misafir – konuk » fiil – eylem » model – örnek » ölçüt – kıstas – kriter » belgegeçer – faks » ilginç – enteresan » varsıl – zengin » yoksul – fakir
Daha fazla örnek sözcük için “Eş Anlamlı (Anlamdaş) Kelimeler Sözlüğü”ne bakınız: » Eş Anlamlı (Anlamdaş) Kelimeler Sözlüğü
» Bazı durumlarda anlamdaş sözcükler birbirinin yerini tutmayabilir:
Örnek
“Kara bahtlı” sözcük grubundaki kara sözcüğü yerine siyah sözcüğünü kullanamayız.
2. Yakın Anlamlı Kelimeler
Yazılışı ve okunuşu farklı olan, anlamdaş gibi göründüğü hâlde birbirinin yerini tamamen tutamayan, yani aralarında anlam ayrıntısı bulunan kelimelerdir. Bunlar çoğunlukla Türkçe kelimelerdir.
Örnek
» basmak – çiğnemek – ezmek » tutmak – yakalamak » korkak – çekingen » saçmak – dağıtmak » dargın – küskün – kırgın » tanıdık – bildik
Örnek
» Çiçeklere basmak. » Çiçekleri çiğnemek. » Çiçekleri ezmek.
» Yakın anlamlılıkta çoğu zaman sözcüğün cümledeki kullanımı belirleyici olmaktadır.
Örnek
“Yasaları çiğnemek” sözcük grubunda mecaz anlamda kullanılan çiğnemek sözcüğüyle basmak veya ezmek sözcüğü arasında yakın anlamlılıktan söz edilemez.
3. Zıt (Karşıt) Anlamlı Kelimeler
Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir.Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir.
Örnek
» uzak – yakın » bulanık – berrak » kirli – temiz » ileri – geri » güzel – çirkin » iç – dış » soğuk – sıcak » sık – seyrek » iyimser – kötümser » inmek – çıkmak » sağ – sol » zengin – fakir
Daha fazla örnek sözcük için “Zıt (Karşıt) Anlamlı Kelimeler Sözlüğü”ne bakınız: » Zıt (Karşıt) Anlamlı Kelimeler Sözlüğü
» Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün zıt anlamlısı değildir.
Örnek
» gelmek – gelmemek (olumsuzu) » gelmek – gitmek (zıt anlamlısı) » kirli – kirsiz (olumsuzu) » kirli – temiz (zıt anlamlısı) » almak – almamak (olumsuzu) » almak – vermek (zıt anlamlısı)
» Sözcüklerin karşıt anlamlı olabilmesi için her ikisinin de gerçek ya da mecaz anlamlı olması gerekir.
Örnek
» Dün akşam bize geldi. (gerçek anlam) » Bu işin sonu nereye gider? (mecaz anlam) Yukarıdaki cümlelerde gelmek ve gitmek birbirinin karşıtı değildir; çünkü gelmek gerçek anlamıyla, gitmek mecaz anlamıyla kullanılmıştır.
4. Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler
Yazılış ve okunuşları aynı olan; ama anlamları birbirinden farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir. Bunlar yalın hâlde olabildikleri gibi ek almış hâlde de olabilirler.
