Türk boylarının Anadolu?yu ele geçirme dönemi ürünlerinden biri de Hamzanâme?dir. Bu ürün için, İslamî kahramanlık hikâyelerinin, Türk halk edebiyatındaki ilk örneği denmektedir. X. Yüzyıldan beri Türk boyları arasında anlatılan Hz. Hamza öyküleri, bu türün Türkler arasında ortaya çıkmaya başladığı devreyi de göstermektedir. Evliya Çelebi Seyahatnamesinde, ?Hicret?in 261. senesinde (miladî 874) 60 cildi bulan Hamzanâme?nin Meddahanı Rum tarafından 360 cilde kadar çıkarıldığı? anlatılmaktadır.
Evliya Çelebi?nin bu notundan hareket ederek, Hamzanâme?nin de Battalnâme ve Saltuknâme gibi Türk toplulukları arasında sevilerek anlatılan, dinlenilen bir ürün olduğunu anlamaktayız. ?Arap ve Fars kaynaklarından gelen bu nevi eserlerde daha ziyade hayalî unsurlar hakimdir. Buna karşılık Türklere ait olanlarda daha çok gerçeğe bağlı kalınmıştır.
Birçok Asya dillerine çevrilmiş olan Hamzanâme?nin büyük bir yazma nüshası Hümayun ve Ekber?in sarayında yazılmıştır. (1554 1569) Mevcut 100?den fazla yaprağın 60?ı Viyana sanat müzesindedir. Bu yazmanın aslı 14 cilt halinde 1400 yapraktır. Yaprakların üst sayfası resim, alt kısmı metindir. Cucarat?tan gelen XVI. asır başlarında yazıldığı tahmin edilen resimli bir yazma nüshası da Tübingen?de muhafaza edilmektedir.?
Hz. Muhammed?in öz amcası olan Hamza, ilk müslüman kahramanlarından birisidir. Hamzanâmelerde, O?nun 10 yaşına geldiğinde avcılık, atıcılık, güreş gibi sporlarda önde olduğu, menkabevî bir biçimde anlatılır. Hz. Muhammed?in Islamiyeti tebliğinden sonra, Hamza da O?nun davâsını benimsemiş ve hayatı boyunca o uğurda savaşmış ve şehit olmuştur. Tarih kitaplarına da geçmiş olan bu kutsal savaşlar ve savaşlara katılan hakkında, halk kültüründe hemen destanımsı anlatmaların doğması da doğaldı.
Sahipkıran adıyla da menkabede tanınan Hz. Hamza, fiziksel ve ruhsal yapısıyla, tam bir efsane kahramanıdır. Daha önceki destan kahramanlarımız için söylediklerimiz, hemen hemen Hz. Hamza için de geçerlidir. İşte bu olağanüstü özellikler, halk arasında O?nun adı etrafında oluşturulmuş efsanelerin zincir halkaları biçiminde büyüyerek İslamî-Türk destanlarının bir başka ürününü ortaya koymuştur. Tip ve motif yapısıyle de Hamzanâme, bu gruba giren diğer ürünlerin ortak özelliklerine sahiptir. Kahramanın kişiliğinde toplanan olağanüstü güç ve yetenek, destan geleneğini halk hikâyelerine taşıyan önemli bir unsur olmuştur.
Kaynak: Türk Halk Edebiyatı Anlatı Türleri (2004) Prof. Dr. Metin KARADAĞ
