TOPIC:

bitkisel dokuların yapısı - bitkisel doku çeşitleri - bölünebilir dokular - bölünemez dokular

…Gelişmiş bitkileri meydana getiren kök,gövde,yaprak ve çiçek gibi organlar farklı özelliklere sahip dokulardan meydana gelirler.
…Bitkilerdeki bu farklı yapıları meydana getiren dokular bölünür doku(sürgen doku=meristem doku) ve bölünmez dokular olarak 2 grupta toplanırlar.


A.)BÖLÜNÜR DOKULAR(MERİSTEM DOKU=SÜRGEN DOKU):

…Bitkilerde uzamayı ve kalınlaşmayı sağlayan doku çeşididir.Meristem dokunun kökeni embriyodur.

…Bölünür dokuyu meydana getiren hücreler bitkinin hayat boyunca mitoz bölünme ile çoğalabilme yeteneğine sahiptir.
…Bu dokuyu oluşturan hücreler küçük,ince çeperli,bol stoplazmalı,küçük kofullu ve büyük çekirdeklidir ve çekirdek ortadadır.
…Metabolizmaları diğer doku hücrelerine göre daha hızlıdır.Hücreler arası boşluk bulunmaz.
...Meristem doku hücreleri hormon üretebilir.
…Bazılarında küçük kofullar bulunsa da genellikle koful bulundurmazlar.
…Bölünür doku bitkilerde kök ucu ,gövde ucu ,tomurcuk yapıları(genç yapraklar) ve sürgün uçlarında bulunur.
...Meristem dokunun en önemli özelliği bölünme özelliğine sahip olması,bol stoplazmalı ve koful bulundurmamasıdır
...İnce zarlı,bol stoplazmalı,büyük çekirdekli ve devamlı çoğalabilen hücreler meristem doku hücreleridir.Kambiyum tabakası da meristem doku özelliğindedir.
…Bölünür doku kökenine göre birincil bölünür doku(birincil meristem=primer meristem) ve ikincil bölünür doku(ikincil meristem=sekonder meristem ) olmak üzere 2 ye ayrılır.


1.BİRİNCİL BÖLÜNÜR DOKU
…Kök ,gövde ve dalların uç kısımlarında bulunan meristem dokudur.Yapraklarda bulunmazlar.
…Bitkinin ömrü boyunca bölünme özelliğine sahip hücrelerinden meydana gelir.
…Bu dokunun bulunduğu kısımlara büyüme noktaları(büyüme konisi) adı verilir.
…Büyüme noktaları bitkinin boyuna büyümesini sağlamanın yanında bitkinin yapısında bulunan diğer dokuların da kökenini oluştururlar.
…Büyüme noktaları kökte kaliptra(kök başlığı) gövdede ise koruyucu pullar ve genç yapraklar tarafından korunurlar.
…Kaliptra toprağın olumsuz şartlarına karşı kök kısımlarını korur.
…Zarar görmesi durumunda ise içteki bölünür doku hücreleri çoğalıp farklılaşarak kaliptranın onarılmasını sağlar.
…Büyüme noktaları zarar gören bitki bu kısmından bir daha büyüyemez.
…Büyüme bölgelerinde dıştan içe doğru dermatojen,periblemve pleromolarak adlandırılan 3 ayrı bölge bulunur.
…Bölünür doku geliştikçe dermatojen epidermisi,periblem korteksi(kabuk bölgesi) ve plerom merkezi silindiri oluşturur.
…Ilıman bölgelerdeki çok yıllık ve çift çenekli bitkilerde ilkbaharda büyük hücreler sonbaharda küçük hücreler oluşur.Her yıl tekrarlanan bu yapılar bitkinin yaşının hesaplanmasını sağlar.

2.İKİNCİL BÖLÜNÜR DOKU
…Bölünmez doku hücrelerinin hormonların etkisiyle tekrar mitoz bölünme kazanmasıyla oluşur.
…Bu şekildeki bir etkileşim sonucu kambiyum ,mantar kambiyumu (fellogen) ve yara kambiyumu olarak adlandırılan ikincil doku çeşitleri meydana gelir.
…Çok yıllık bitkilerde bulunan ve enine büyümeyi sağlayan kambiyum dokusu kök ve gövdede bulunur.Kambiyum sene halkalarının oluşmasını sağlar.
…Çift çenekli bitkilerde kambiyum,odun ve soymuk borularının arasında yer alır.
…Bu yapıyı oluşturan bitkilere açık demetli bitkiler adı verilir.
…Mantar kambiyumu hücreleri bitkinin dış kısmına doğru suberin (kabuk mantarı) içeren mantar hücrelerini oluşturur.
…Bu hücreler ise dış kısmı örterek bitkinin dış etkenlerden korunmasını sağlar.
…Yaprakların dökülmesinde sonra yaprak sapının dala bağlandığı yerde meydana gelen yaradan hormonlar salgılanır.
…Bu hormonun etkisiyle canlı ve yaralanmamış hücreler mitoz bölünmeyle çoğalarak yaralı kısmın üstünü kapatırlar.(yara kambiyumu)



B.)BÖLÜNMEZ DOKULAR (DEĞİŞMEZ DOKULAR)
…Birincil veya ikincil bölünür dokulara ait hücrelerin gelişmesi ve farklılaşması sonucu bölünmez dokular meydana gelir.
…Bu doku çeşitlerine ait hücreler bölünme yeteneklerini kaybetmiştir.Belli bir iş için özelleşmiş dokulardır.
…Hücreleri bölünür doku hücrelerinden daha büyüktür.Hücreleri canlı veya ölü olabilir.
…Kalın çeperli,stoplazmaları az ,kofulları çok sayıda ve büyük olup çekirdekleri küçüktür ve hücrenin kenarında bulunur,hücreler arasında boşluklar bulunabilir.
…Değişmez dokular yapı ve görevlerine göre 5 gruba ayrılarak incelenirler.
…Bölünmez dokulara ait bazı hücrelerde kalınlaşmış hücre çeperi bulunur.Bu kalınlaşmaya hücre duvarında biriken odun(lignin) ve mantar(süberin) gibi maddeler neden olur.

1.)Temel Doku (Parankima)
…Parankima yada özek doku da denilen bu doku canlı hücrelerden meydana gelir.
…Diğer doku ve organların aralarını doldurur.Metabolizmaları hızlıdır.
…Dokuyu oluşturan canlı hücreler ince zarlı ,bol stoplazmalı ,kofulları küçük ve az sayıdadır.
…Görevlerine göre 4 çeşit parankima dokusu vardır.
…Temel doku genelde canlı hücrelerden oluşur.Ancak odun borusu ve bitkinin öz bölgesinde bulunan parankima hücrelerinde az da olsa ölü hücrelere rastlanır.Ama genelde canlı hücrelerdir.

a)Özümleme Parankiması:
…Yeşil bitkilerin yapraklarındaki mezofil tabakasında genç gövde ve dallarında bulunur.
…Hücre stoplazmalarında bol miktarda kloroplast olduğu için fotosentezle besin üretilmesini sağlar.
…Yapraktaki iki epidermis tabakası arasında kalan kısma mezofil tabakası adı verilir.
…Bu tabakada palizat ve sünger parankiması olmak üzere 2 çeşit özümleme parankiması bulunur.
…Bunlardan palizat parankiması yaprakların üst kısmında hücreler arası boşlukları az olan bir doku oluşturur.
…Palizat parankiması çok sayıda kloroplasta sahip olan hücrelerden meydana gelir yani burada fotosentez gerçekleşir.
…Alt yüzeyde yer alan sünger parankiması ise düzensiz dizilimli ve aralarında boşluklar bulunan bir doku oluşturur
…Sünger parankimasında kloroplast miktarı palizat parankimasına göre çok daha azdır.

…Yapraktaki mezofil tabakasında iletim dokuya ait damarlar da bulunur.
…Bu damarlar odun boruları(ksilem) ve soymuk boruları (floem) den oluşur.
…Damarların yapraktaki dağılımı bitki türüne göre değişir.
…Tek çenekli bitkilerin yapraklarında paralel ve uzunlamasına dizilmiş damarlar bulunur.
…Çift çenekli bitkilerde ise damarlar ağ şeklinde dağılmış olarak bulunur.
…Palizat parankiması hücrelerinin asıl görevi fotosentezle bitkiye gerekli besini üretmektir.
…Sünger parankiması hücreleride fotosentez yapar ama bir başka görevi de oksijen ve karbondioksit gazlarının yaprak içinde dağılmasına olanak sağlamaktır.

b)İletim Parankiması:
…Fotosentezle besin üreten özümleme parankiması ile madde taşınmasını sağlayan iletim demetleri arasında bulunur.
…Kloroplastsız hücrelerden oluşur.
…Özümleme parankiması ile iletim doku arasında su ve besin maddelerinin taşınmasını sağlar.
…Yapraktaki iletim demetleri arasında kambiyum tabakası bulunmaz.

c)Havalandırma Parankiması
…Bataklık ve su bitkilerinin kök ve gövdelerinde bulunur.
…Hücreler arasında geniş boşluklar vardır.
…Bu boşluklarda biriken hava sayesinde bitkideki gaz değişimine yardımcı olunur.

d)Depo Parankiması:
…Kök ,gövde,meyve ve tohum gibi bitki kısımlarında farklı özellikteki maddelerin depolanmasını sağlayan parankima dokusudur.
…Yedek su ve besin dokusu olarak görev yapan hücrelerden oluşur.
…Örneğin kaktüste su ,patateste nişasta,pancarda şeker, fındıkta yağ, fasulyede protein depolanmasını sağlayan parankima hücreleri bulunur.

2.)Koruyucu Doku:
…Otsu ve odunsu bitkilerin kök,dal ve yapraklarının yüzeyini örten canlı dokudur.
…Bu sayede içte kalan dokuları dış etkenlerden korur.Tek yada çok sıralı hücrelerden oluşur.
…Bitkilerde fazla su kaybını engeller.
…Kalın çeperli ve genellikle kloroplastsız hücrelerden oluşur.
…Hücrelerin kalın çeperli olması dış etkenlere karşı dirençli olmayı sağlar.
...Bölünmez dokuların tümünün ortak özellikleri koruyucu dokuda bulunur.
…Epidermis(deri doku) ve periderm(mantar doku) olmak üzere 2 çeşittir.

a)Epidermis:
…Bitkilerin genç kök, gövdelerinin ve yapraklarının yüzeyini örten canlı dokudur. Epidermis hücrelerinde cansız hücreler de bulunabilir.
...Genelde bir sıralı hücre tabakasından oluşur.
…Dokuyu meydana getiren hücreler arasında boşluk yoktur.Hücreleri büyuk kofullu ve az stoplazmalıdır.
…Sadece stoma ve tüylerin bulunduğu kısımlarda kesintiye uğrar.
....Köklerde emici tüyleri oluştururlar.Sarılıcı gövdede tutunucu kökleri oluştururlar.Isırgan otunda savunma tüyleri oluştururlar.Fotosentez yapmazlar.Otsu gövde ve yapraklarda stomayı oluştururlar.Stoma gaz alışverişi ve terlemeyi sağlar.
…Bazı epidermis hücreleri ise farklılaşarak,farklı görevleri yapan tüyleri ve stomaları meydana getirirler.
…Tüyler yaptığı görevlere göre örtü,salgı(nane) ,tırmanma, emme(kökte),tutunma(sarmaşıkta) ve savunma(ısırgan otu) tüyleri gibi çeşitlere ayrılır.
…Yapısına göre ise tek hücreden meydana gelen tüylere basit tüy, çok hücreli tüylere ise bileşik tüy adı verilir.Tüylere örnek olarak ısırgan otunun yakıcı tüyleri,böcekçil bitkilerin sindirim tüyleri ve bakla kökünün emici tüyleri verilebilir.
…Epidermis hücreleri tarafından oluşturulan kütin maddesinden dolayı hücrelerin dış çeperleri iç ve yan çeperlerine göre daha kalındır.
…Kütin maddesi epidermisin dış yüzeyinde kütikula denilen mumsu bir tabaka oluşturur.
…Kütikula bitkinin su kaybını ve oksijen ile karbondioksite karşı olan geçirgenliğini azaltır.Fakat ışığı geçirir.
…Su bitkileri dışında kalan bitkilerin epidermis hücreleri kütikula tabakası ile örtülüdür.
…Bitkinin toprak üstü kısımlarında epidermisin üzerini bir kütikula tabakası örter.
...Kökte kutikula ve stoma bulunmaz.
…Bu tabaka kurak ortam bitkilerinde kalın, nemli ortamlarda ise incedir.
…Tohumlarda ve çam yapraklarında epidermisin hücre çeperlerinde odun özü(lignin) birikir.
…Çimenlerde ise epidermis hücrelerinin çeperlerinde silis maddesi birikir.
…Epidermis hücresinin farklılaşmasıyla oluşmuş bir başka yapı olan stomalar (gözenekler) ise kloroplastlı iki hücreden meydana gelir.Bu hücreler stoma hücreleri(bekçi ve ya kapatma hücreleri) olarak adlandırılır.
…Stomalar yapraklarda ,genç gövdelerde bulunur ve bu bitkinin bu kısımlardan gaz alışverişini (oksijen ve karbondioksit) ve terlemeyle su kaybetmesini sağlarlar.
…Kurak ortamlarda yaşayan kara bitkilerinde stomalar yaprağın alt yüzeyinde bulunurken ,nemli ortam bitkilerinde her iki yüzeyde,su bitkilerinde ise üst kısımda yer alırlar.
..Kurak bitkilerde stomalar derinde ,iğne yapraklı,kalın kutikula,kazık kök,damar sayısı azdır.
...Stomaların açılıp kapanmasında turgor basıncı etkilidir.
...Yapraklarda fazla su,bol ışık,iç ortamda az CO2 ,Nişastanın hidrolizinde,ATP tüketiminde,turgor basıncının artmasında,suyun komşu epidermis hücrelere geçişinde stomalar açılır.
...Stomalar kapalıyken metabolizma yavaştır,büyüme hızı yavaştır,besin sentezi yavaştır,terleme ile su kaybı azalmıştır,yaşam alanı ılımandır.
...Epidermis su ve mineral emiliminde görev yaptığı gibi bitkinin su kaybını da önler.Stomanın açık olması su kaybına neden olur.
...Stomalarda hücre çeperleri farklı kalınlıkta olabilir ve bazı bitki hücrelerinde bulunmayabilir.
...Stomalarda gündüz CO2 girişi, oksijen çıkışı , karanlıkta CO2 çıkışı ve oksijen girişi görülür.Stomalardan sürekli olarak su atılır.
...Stomaların kilit hücreleri su alıp şişerse stomalar açılır,su verirse stomalar kapanır.Kilit hücrelerinin su vermesine sebep olan tek olay kilit hücrelerinde nişasta miktarının artmasıdır.Kilit hücrelerinde nişasta miktarı artarsa hücre içinde çözünmüş glikoz miktarı azalır.Dolayısıyla hücrenin osmotik basıncı da azalır ve komşu hücrelere su verilir ve stomalar kapanır.

...Yaprak kenarlarında bulunan hidatotlar fazla suyu ve tuzu dışarı atarlar ve sürekli açıktırlar.
...Yapraklarda damlamaya neden olan hidatotlar hücrelerdeki fazla su ve tuzu atar.Sürekli açık olarak bulunurlar.Fotosentez yapmazlar.
...Stomalarda gaz çıkışı gözlenirken hidatotlarda gaz çıkışı olmaz.Hidatotlarda bir miktar suyla tuz çıkışı gözlenir.
...Bir bitkinin hidatotlardan gutasyon (damlama) ile su atması için çok sıcak ve nemli ortamın olması şarttır.
...Bitkilerde terleme hızı sıcaklığa ve ışığa bağlı olarak artar.Terleme hızı havadaki nem oranıyla ters orantılıdır.
...Kurakçıl bitkilerde kutikulanın kalın olması,emici tüylerde osmotik basıncın fazla olması stomaların alt epidermisin derinliklerde olması terlemeyi azaltıcı faktörlerdendir.Yani bu şekilde bitkinin su kaybı engellenmiş olur.
...Bitkilerde terleme ile odun borularında suyun yükselişi sağlanır,yaprakların kuruması önlenir,fazla su atılır,topraktan su alınır ve bitkinin aşırı ısınması önlenir.
Kökteki emici tüylerin osmotik basıncı ile topraktaki sıvıların osmotik basıncı ters orantılıdır.
...Su ortamında yaşayan bitkilerde stoma bulunmayan yeşil ince gövde,sadece üst yüzeyde stoma bulunan yapraklar ve geniş parçalı yapraklar bulunur.
...Kurak ortam bitkilerinde kazık kök,su depolanmış kalın gövde ve kalın mantar tabakasıyla korunan gövde bulunur.
...Bitkiler gece sadece solunum,gündüz ise hem fotosentez hem de solunum yapar.Bitkiler geceleri oksijeni dışarıdan alır.Çünkü gece fotosentez yapamadıkları için oksijen üretemezler.Bitkilerin dışarıdan aldıkları oksijenin en fazla olduğu mevsim yaz mevsimidir.Çünkü bu mevsimde metabolizmaları hızlıdır ve daha hızlı solunum yaparlar.
...Kurak bir ekosistemde bulunan farklı türden bir bitkinin yapraklarının ince yüzeyli olması, stomalarının yaprağın alt kısmında ve derinlerde bulunması,yapraklarının kutikula tabakasının kalın olması ve köklerinin uzun olması gerekir.Fakat çiçeklerinin anatomik yapısının benzer olması gerekmez.
...Özümleme parankiması olan sünger ve palizat parankiması dokularında fotosentez gerçekleşir.Stomaların açılıp kapanmasını sağlamak için stoma kilit hücrelerinde kloroplast bulunur.Epidermiste kloroplast bulunmaz.